वेध निवडणुकांचे

भाजपाच्या राज्यभरातील पदाधिकार्यांची, कार्यकारिणीची बैठक दादर येथे नुकतीच पार पडली. या बैठकीत मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी राज्यातील पदाधिकार्यांना, आगामी लोकसभा आणि विधानसभा निवडणुकांच्या तयारीला लागा, असे आवाहन केले आहे. ते असेही म्हणाले की, भीमा कोरेगाव येथील घटना हे एक कारस्थान होते. राज्य सरकारला बदनाम करण्यासाठी अशी कारस्थाने रचली जात आहेत. अशा घटना घडू नयेत यासाठी राज्यातील भाजपाच्या कार्यकर्त्यांनी सावध राहावे, अशी सूचनाही त्यांनी केली आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, प्रदेशाध्यक्ष रावसाहेब दानवे यांनी या बैठकीत मार्गदर्शन केले. पुण्यातील राज्यसभेचे खासदार अमर साबळे यांनी भीमा कोरेगाव येथील घटनेचा अहवाल पक्षाला सादर केला. या प्रकरणात माओवादी संघटनांचा समावेश आहे. त्यांच्या सहभागाचे काही पुरावे समोर आले आहेत. राज्यातील सामाजिक वातावरण बिघडवण्याचा आणि भाजप सरकारविरोधात भावना निर्माण करण्याचा त्यांचा डाव आहे, असे अमर साबळे यांनी यावेळी सांगितले. भाजप सरकारचे दलितांसाठी सुरू असलेले काम त्यांच्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी कार्यकर्त्यांनी काम करावे, असेही साबळे म्हणाले. निवडणुकांच्या तोंडावर भीमा कोरेगावसारख्या घटनांद्वारे राज्यातील वातावरण बिघडवण्याचे आणखी प्रकार घडतील. तशा घटना घडवून आणल्या जातील. त्यातून पक्षाची व सरकारची प्रतिमा मलिन करण्याचा प्रयत्न केला जाईल. त्यामुळे भाजपाच्या कार्यकर्त्यांनी समाजात सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम करावे, सर्वाना तिरंग्याखाली एकत्र आणावे. लोकांमध्ये पक्षाचे काम पोहोचवावे, असे आवाहन मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी केले आहे. भाजपच्या बैठकीत नेत्यांनी भीमा कोरेगाव येथील दंगलीचा उल्लेख केला असून समाजात तेढ निर्माण करण्याचे व समाजात राज्य सरकारबद्दल असंतोष माजविण्याचे षडयंत्र सुरु असल्याचे कार्यकर्त्यांना सांगितले जात आहे. भीमा कोरेगाव दंगलीमागे माओवादी संघटनांचा सहभाग असल्याचा आरोपही या बैठकीत भाजप नेत्यांनी केला आहे. भाजप पक्षाची प्रतिमा  मलिन करण्यासाठी काही विरोधी गट सज्ज असल्याचेच या बैठकीत सूचित करण्यात आले आहे आणि या गटांचे कारस्थान हाणून पाडण्यासाठी भाजप कार्यकर्त्यांनी आता सज्ज व्हावे , असेही विधान या बैठकीतून ध्वनित होत आहे. भीमा -कोरेगाव प्रकरणी नेमके कोण समाजात वाद पेटवित आहे. भीमा कोरेगावमध्ये भगवे झेंडे मीरवित काही दलितांना दगडाने मारहाण करणारे मग ते नेमके कोण होते, असा संशय येउ लागला आहे. भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष रावसाहेब दानवे यांनी तर असा फतवा काढला आहे की, येत्या 26 जानेवारी रोजी होणार्या विरोधी पक्षांच्या संविधान बचाव रॅलीला उत्तर देण्यासाठी भाजपाच्या कार्यकर्त्यांनी त्यादिवशी तिरंगा बचाव रॅली काढावी. खरे तर संविधान बचाव रॅली काढणे या लोकशाहीनिष्ठ देशात असंविधानिक नाही, मग प्रति रॅली काढा आणि काहीही करून विरोधकांना जोरदार विरोध करा, असे दानवे का म्हणत आहेत, हे समजत नाही. देशाला स्वातंत्र्य मिळाले आणि त्यानंतर संविधान लागू झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संविधानात लोकशाही तत्वांचा पुरस्कार केला आहे. 26 जानेवारी रोजी देशात संविधान लागू झाले, याचाच अभिमान म्हणून विरोधक संविधान बचाव रॅली काढणार आहेत. या रॅलीला विरोध करून भाजपला काय साध्य करायचे आहे, हे त्यांनीच ठरवावे. परंतु एक बाब खरी तिरंगा बचाव रॅली काढण्यापेक्षा संविधान बचाव रॅली काढणे, ही देशाच्या राज्यघटनेला अभिमानास्पद आहे. संविधानाप्रती आदर वाढविणे, युवा वर्गाच्या मन आणि मेंदूत भारतीय संविधान किंवा भारतीय राज्यघटनेविषयी जागृती निर्माण करणे आवश्यक आहे. कारण नागरीक भारतीय संविधानाचा आदर करू लागला की, आपोआपच तिरंग्याचा आदर करेल. परंतु हे भाजपच्या पचनी पडेल असे वाटत नाही. कारण त्यांना येनकेन प्रकारे सत्ताधारी आणि विरोधक यांच्यात वाद निर्माण करायचा आहे, असे दिसत आहे. भाजप पक्ष हा महाराष्ट्रात प्रथमच जास्त जागा मिळवत 2014 साली मोदी लाटेमध्ये राजकारणाच्या किनारयावर स्पष्टपणे दिसला. परंतु राज्यात सत्ता मिळाली आणि सत्तेचा मद त्यांच्या मस्तकात भिनला आहे, असे आता स्पष्ट दिसू लागले आहे. कारण शेतकर्यांनी व विरोधकांनी संघर्षयात्रा काढली की, भाजपवाल्यांनी संवादयात्रा काढली. उत्तराला उत्तर देणे ही नैतिक बाब नाही, हे भाजपवाल्यांना कधी समजणार ? विरोधकांनी एखादी गोष्ट केली की, सत्ताधारयांनी प्रतिगोष्ट केलीच पाहिजे, असे नाही. बरे, भाजपने संवाद यात्रा काढली, काही शेतकर्यांना आपल्या बाजूला घेतले. म्हणून काही भाजपने राज्यातील समस्त शेतकर्यांचे प्रश्न सोडविले असे कधीच झाले नाही. अजुनही शेतकर्यांची कर्जमाफी हा फार्स राज्यात सुरु आहे. राज्य सरकारच्या तिजोरीत काही नसले तरी चालेल, पण देवेंद्र फडणवीस हे आश्वासने देण्यात मोदींइतकेच पटाईत आहेत, याचा अनुभव राज्यातील शेतकर्यांनी घेतला आहे. दादर येथे झालेल्या बैठकीत निवडणूक व्यवस्थापनासाठी भाजपाने बूथ पातळीवर रचना केली आहे, कार्यकर्ते नेमले आहेत. मात्र त्याचबरोबर पक्षाच्या प्रत्येक पदाधिकार्याने बूथची जबाबदारी घ्यावी, असाही निर्णय मंगळवारच्या बैठकीत झाला. राज्यात सुमारे 7500 बूथ असून या माध्यमातून सर्व पदाधिकारी बूथ पातळीवरील नियोजनाशी जोडले जातील. भाजपने येत्या निवडणुकीसाठी कंबर कसल्याचे दिसत आहे. परंतु यासाठी विरोधकांच्या संविधान बचाव रॅलीला विरोध करण्यासाठी प्रतिरॅली काढणे किती गरजेचे आहे, याचा सखोल विचार भाजपमधील विचारवंतांनी करण्याची गरज आहे. महाराष्ट्रात पक्षाची सत्ता असताना विनाकारण वाद निर्माण करणे, विरोधकांना शह देण्यासाठी कार्यकर्त्यांना एकत्र करून विरोधकांना चेतावनी देणे, असे प्रकार सत्ताधारी या नात्याने भाजपने करु नये, असे वाटते. कारण राज्यातील शांतता, सुव्यवस्था बिघडवून हाती काहीच लागणार नाही. भाजपचा विरोधी बाकावरील हेका सत्ता आली तरी अजुनही गेलेला दिसत नाही, असेच वाटते.


                                                                                      -अशोक सुतार
                                                                                       ८६००३१६७९८

हवामान बदलाचे परिणाम

हवामान बदलाचे दृश्य परिणाम जगातील काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसून येवू लागले आहेत. अमेरिका आणि कॅनडामध्ये बर्फ पडतो हे आपणास माहित आहे, परंतु जिथे वाळवंट आहे आणि सदोदित तापमान सुमारे ५५ अंश सेल्सियसवर  असते, अशा ठिकाणी म्हणजे अल्जेरियाच्या सहारा वाळवंट येथे सध्या बर्फाची चादर अंथरल्याचे वातावरण दिसत आहे. अल्जेरियाच्या सहारा वाळवंटावर बर्फ पडला आहे आणि सोशल मीडियावर याची छायाचित्रे व्हायरल होत आहेत. येथे फेब्रुवारी 1 9 7 9 मध्ये पहिल्यांदा हिमवर्षाव पडला होता. सहारा वाळवंटातील तापमान आता सुमारे 5० अंशांपर्यंत कमी झाले आहे. सध्या इथे हिमाच्छादित वातावरण आहे. जर्मन हवामान विभागाच्या मते, येथे जानेवारीत तापमान 12 डिग्री सेल्सियसपर्यंत घसरले आहे. जसजसे हिवाळी सुरू होते तसतसे जगातील काही ठिकाणी फक्त वाळवंटी प्रदेश सोडून हिमवर्षाव  सुरु होतो. सहारा वाळवंटात पडणाऱ्या हिमवृष्टीमुळे लोक आश्चर्यचकित झाले आहेत. जगाच्या थंड वातावरणात हिमवर्षाव होणे हे सामान्य आहे,  परंतु जगाच्या अतिशय गरम भागात बर्फवृष्टी होणे हा साधासुधा योग नाही, वर्षानुवर्षे घडणाऱ्या हवामान बदलाचा एक भाग आहे. येथील रहिवाशांनी आपल्या आयुष्यात दुसऱ्यांदा अशी परिस्थिती अनुभवली आहे. आतापर्यंत 37 वर्षांपूर्वी या परिसरात काही तास बर्फवृष्टी पडली होती. यावेळी येथे बर्फ संपूर्ण दिवस पडत आहे. अल्जेरियाचे हे क्षेत्र अलेप्स माऊंटनपासून सुमारे 4000 फूट उंचीवर आहे आणि समुद्र सपाटीपासून 1000 मीटर उंच आहे. वर्षभर, येथे प्रचंड उष्णता असते व  उन्हाळ्यात तापमान सरासरी 48 अंश सेल्सियसपर्यंत असते. हवामान बदलाच्या घटनांपासून बचाव करण्यासाठी जगातील प्रमुख देशांनी एकत्र येवून ठोस कार्यक्रम आखला पाहिजे, असे वाटते. पृथ्वीवर कार्बनचे उत्सर्जन रोखणे  व नंतर ते खालच्या पातळीवर आणण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. 2020 पर्यंत प्रथ्वीवरील विकसित देशांनी 1 99 0 च्या कार्बन उत्सर्जनाच्या पातळीमध्ये 40 टक्के कपात करणे आवश्यक आहे.  विकसित देशांनी 2020 पर्यंत औदयोगिक राष्ट्रांच्या सहकार्याने हे प्रमाण कमी केले पाहिजे.  उष्णकटिबंधीय जंगलांना विशिष्ट निधी, तंत्रासह संरक्षित करणे म्हणजेच हवामानासाठी वन ही संकल्पना प्रत्यक्षात राबविणे. दूषित जीवाश्म इंधन निर्मिती केलेल्या उर्जेंऐवजी नवीकरणीय ऊर्जा आणि ऊर्जेची कार्यक्षमता वाढवणे हे त्यावर उपाय आहेत. अणुऊर्जासारख्या उपाययोजना नाकारणे आता काळाची गरज बनणार आहे.

जर उपाययोजना वेळेत सोडवली गेली नाही तर या समस्येमुळे आंतरराष्ट्रीय समस्या निर्माण होवून मानव जातीसह सर्व सजीव धोक्यात येणार आहेत. केवळ विकसनशील किंवा विकसनशील देश नव्हे, तर जगातील संपूर्ण देशांची ही जबाबदारी आहे. डब्लू-डब्लूएफच्या अभ्यासानुसार,  पुढच्या ५० वर्षांत हे जग हवामान बदलाच्या प्रक्रियेत नष्ट होईल. हा केवळ ज्योतिषाचा अंदाज नाही, परंतु पर्यावरणाशी संबंधित प्रसिद्ध शास्त्रज्ञानी दिलेला इशारा आहे. पृथ्वीवरील खनिज, पाणी,वृक्ष संसाधनाची ज्या गतीची मानवाकडून लूट केली जात आहे, ती पस्तीस वर्षांच्या आत जगाच्या लोकसंख्येची गरज पुरवण्यासाठी, पृथ्वीसारख्या किमान दोन ग्रहांवर कब्जा करण्याची आवश्यकता पडेल. जागतिक वन्यजीव निधीच्या (डब्ल्यूडब्ल्यूएफ), पर्यावरणाशी संबंधित संघटनेच्या ताज्या अहवालात, पर्यावरण बिघडण्यासाठी जगातील सर्वात दोषी अमेरिका असल्याचे म्हटले आहे.

डब्ल्यूडब्ल्यूएफच्या अहवालात, शास्त्रज्ञ स्पष्ट इशारा देतात की- मानवाला चंगळवादी जीवनशैली बदलण्याची गरज आहे किंवा आपण पृथ्वीसारख्या आणखी दोन ग्रहांवर वसतीस्थान करण्याची तयारी ठेवायला पाहिजे. वर्ष 2050 पर्यंत, ही  पृथ्वी आपल्यासाठी निरुपयोगी ठरेल. या अहवालात वन्य जीव संघटनेने उत्तर अटलांटिक महासागराचे उदाहरण दिले आहे.  शास्त्रज्ञ म्हणतात की, १९७० मध्ये सुमारे २ लाख ६४ हजार टन केड माशांचे उत्पादन झाले, जे १९९५  मध्ये ६० हजार टन एवढे कमी झाले. १९७० ते २००२ च्या दरम्यान, पृथ्वीवरील जंगलाची टक्केवारी १२ टक्क्यांनी कमी झाली आहे. ताजा पाणी साठा ५५ टक्के कमी झाला आहे आणि सागरी जीवन एक तृतीयांश राहिले आहे. हे धोकादायक भवितव्याचे निर्देशक आहे. डब्ल्यूडब्ल्यूएफ च्या अहवालानुसार, हे धोके  मानवालाच नव्हे तर 350 प्रकारचे सस्तन प्राणी, पक्षी, मासे इ. ना देखील आहेत. गेल्या 30 वर्षांत या प्रजातींची संख्या निम्म्याहून कमी झाली आहे. या अहवालात, सरासरी अमेरिकी नागरिक इत्तर देशांच्या तुलनेत अनेक पट कार्बन उत्सर्जन करतात आणि अनेक आशियाई व आफ्रिकन नागरिकांच्या तुलनेत वाहने वापरून कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन करतात. 1300 वैज्ञानिकांनी सखोल विश्लेषण करून असे संशोधन केले आहे की, आपली अर्थव्यवस्था 24 प्रकारच्या सेवा चालवित आहे. नैसर्गिक पद्धतीने चालणारी व्यवस्था आहे, जसे की पाणी, हवामानाचे नियमन, ऑक्सिजन, ऊर्जा प्रवाह, अन्नसाखळी इत्यादि. यापैकी 15 सेवा आम्हाला निसर्गाच्या देणग्यांपासून  मिळाल्या आहेत. पृथ्वीवरील तापमान वाढत आहे, जंगलांमधील झपाटयाने कमी होत चाललेली लोकसंख्या, जैविक वैविध्याचे जतन केलेल्या प्रवाळ प्रांतापैकी ४०टक्के संकुचित होणे असे प्रकार घडत आहेत. १९६० पासून नद्या आणि तलावाच्या पाण्यात दोन वेळा वाढ झाली आहे. जीवसृष्टीची प्रजाती नैसर्गिक दरांपेक्षा हजारपेक्षा जास्त वेगाने वेगाने वाढत आहे. दर वर्षी 130 दशलक्ष टन दराने फिशरीचे पीक घेतले जात आहे. हरितगृह वायूमध्ये कार्बन डायॉक्साईडचे प्रमाण वाढले आहे. जीवाश्म इंधनाचा वापर वाढला आहे, याचे कारण म्हणजे हवामानात बदल वेगाने होत आहे. कार्बन डायऑक्साईडसारख्या घातक वायूंचे शोषण करणारे पर्यावरणातील नैसर्गिक घातक निष्क्रिय होत आहेत. तापमानवाढीमुळे हिमपर्वत वितळत आहेत. त्याचे पाणी समुद्रात जावून समुद्र पातळी वाढत आहे. पर्यावरण संरक्षण आणि प्रदूषण प्रतिबंध योजना प्रत्येक देशाने सुरु करायला हवी, तरच आम्ही पुढच्या पिढ्यांना संरक्षण देऊ शकतो. 18 व्या शतकात सरासरी तापमानवाढ  0.6 ° से होती , 2100 पर्यंत ती 9.58 ° से पर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. गेल्या 20 वर्षात मानवीय हस्तक्षेपांमुळे तापमान वाढले आहे. युनायटेड नेशन्स महासचिव बान की मून म्हणाले होते की, पर्यावरणातील बदल भविष्यात युद्ध आणि संघर्ष होण्याचे मोठे कारण होऊ शकतात. औद्योगिकीकरण, नागरीकरणाचा विकास आणि कोळसा आणि पेट्रोलियमचा जास्त प्रमाणात वापर थांबवणे आवश्यक आहे. लोकसंख्या वाढ, बेसुमार पाणीवापर,  जंगलांचा ऱ्हास, वृक्षतोड थांबवणे गरजेचे आहे. वातावरणातील ओझोनच्या थराला छीद्र पडले असून सूर्यप्रकाशातील अतिनील किरणे पृथ्वीवर पडत आहेत. त्यामुळे जमीन तापत आहे, हवा गरम होत असून वातावरणात गरमपणा निर्माण होत आहे. या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी, बार्सिलोना आणि क्योटो, कोपनहेगन येथे आंतरराष्ट्रीय हवामान परिषदांचे आयोजन केले होते. भारताने ग्रीनहाऊस गॅसच्या उत्सर्जनास स्वेच्छेने कमी करण्याचा निर्णय घेतला, परंतु अमेरिकेने यातून काढता पाय घेतला होता. समुद्राच्या पातळीत वाढ झाल्याने, किनारपट्टीच्या क्षेत्रातील गोड्या पाण्याच्या स्रोतांमध्ये खार्या पाण्याच्या उपलब्धतेमुळे संपूर्ण पर्यावरणास असमतोल होण्यास कारणीभूत ठरणार आहे. गरम वारा, वादळ आणि वादळसारखी संकटे येत आहेत. कृषी उत्पादनात प्रतिकूल बदल होत आहेत. उन्हाळ्यात पाण्याचा प्रवाह कमी करणे, प्रजाती नष्ट होणे आणि रोगजनक विषाणू संख्येत वाढ होईल. भारत, चीन, ब्राझिल आणि दक्षिण कोरिया यासारख्या मोठ्या विकसनशील देशांचा विकास दर प्रति व्यक्ती उत्सर्जनापेक्षा अजूनही कमी आहे. जागतिक बॅंकांच्या मते, जेथे दरडोई प्रजनन दरवर्षी 13 टन विकसनशील देशांमध्ये होते, तो विकसनशील देशांमध्ये 3 टन पेक्षा कमी आहे. अमेरिकेत दरडोई उत्सर्जन भारतापेक्षा 20 पट अधिक आहे. जगातील 15 टक्के श्रीमंत देश कार्बन डायऑक्साइडच्या उत्सर्जनास जबाबदार आहेत. ओझोनच्या थराच्या संरक्षणासाठी ओझोन सेलची स्थापना करण्यात आली आहे. 1 99 2 मध्ये भारताने मॉन्ट्रियल युनियन (1 9 87) मध्ये प्रवेश केला आणि ओझोन सेलसाठी भारत हा राष्ट्रीय संस्था म्हणून काम करीत आहे. याव्यतिरिक्त, आपला देश पर्यावरण बदलावर आधारित युनायटेड नेशन्स फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शनचा एक सदस्य आहे. युनायटेड नेशन्स डेव्हलपमेंट प्रोग्राममध्ये, भारताने भारतातील जमिनीवरील धूप रोखण्यासाठी राष्ट्रीय जागरुकता निर्माण केली आहे. पृथ्वीभोवती ग्रीन हाउस वायूचा एक थर आहे. या वायूमध्ये कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड हे वायू सूर्याच्या ऊर्ध्वगामीला शोषून पृथ्वीची पृष्ठभागावर तापविते आणि पृथ्वीचे हवामान बदलत आहे. ग्रीनहाऊस गॅस उत्सर्जनात कार्बन डायऑक्साइड (लाकूड, कोळसा जाळणे): 57%, कार्बन डायऑक्साईड (कुरणे झाडे): 17%,  मिथेन: 14%,  नायट्रस ऑक्साईड: 8%, कार्बन डायऑक्साईड: 3% असे वायुंचे प्रमाण आहे. पृथ्वीचे सरासरी तापमान केवळ 15 डिग्री सेल्सिअस आहे, परंतु भूगर्भीय पुराव्यावरून हे सिद्ध झाले आहे की भूतकाळात हे खूप कमी किंवा कमी आहे. पण आता गेल्या काही वर्षांत वातावरणात अचानक बदल झाला आहे. पृथ्वीचे वातावरण सूर्याच्या काही ऊर्जेला शोषलेल्या मार्गाने ग्रीन हाउस परिणाम म्हणतात. पृथ्वीभोवती ग्रीनहाऊस वायूची एक थर आहे. या वायूमध्ये कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड हा स्तर सूर्यप्रकाशातील बहुतांश ऊर्जा शोषून घेतो आणि नंतर ते पृथ्वीच्या चारही दिशांना प्रसारित करतो. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोचणारी उर्जा, पृथ्वीची पृष्ठभाग उबदार राहिली आहे जर जागा नसेल तर पृथ्वी 30 डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त थंड होईल. हे स्पष्ट आहे की हरितगृह वायू नसल्यास पृथ्वीवरील कोणतेही जीवन नाही. हा स्तर अधिक ऊर्जा शोषून आहे आणि पृथ्वीचे तापमान वाढत आहे. हे सहसा ग्लोबल वार्मिंग किंवा हवामानातील बदल असे म्हणतात. 1750 मध्ये औद्योगिक क्रांतीनंतर, कार्बन डायऑक्साइडचा स्तर 30 टक्क्यांहून अधिक वाढला. मिथेनचे प्रमाण 140 टक्क्यांहून अधिक वाढले आहे. वातावरणात कार्बन डाय ऑक्साईडची पातळी 8 दशलक्ष वर्षे उच्च स्तरावर आहे. 1 9व्या शतकातील तापमानाचा डेटा दर्शवतो की गेल्या 100 वर्षांमध्ये पृथ्वीचा सरासरी तपमान 0.8 डिग्री सेल्सियस आहे. गेल्या तीन दशकांत या तापमानात 0.6 अंश सेल्सिअस वाढ झाली आहे. जगातील गोड पाण्यापैकी 40 टक्के पाणी अद्याप पिण्यायोग्य नाही. हवामानातील बदलांचा सर्वात मोठा परिणाम गरीब देशांवर होऊ शकतो. मानव आणि सजीवांच्या जीवनावर हवामान बदलाचा परिणाम होतो. यामुळे विशिष्ट हंगामात राहणा-या वृक्षाना आणि जिवंत प्राण्यांना धोका आहे. हवामान बदलाचा धोका लक्षात घेवून प्रत्येक देशाने, नागरिकाने हवामान बदलाला कारणीभूत ठरणाऱ्या गोष्टी टाळणे हितावह वाटते.